Aktuelt

Trantønna på Bjørnsund Leirskule

Trantønna på Bjørnsund Leirskule

I Ystebryggja på leirskulen står det ei tønne med noko gufne greier i. Ein litt klumpete, trådete masse med ubestemmeleg farge. Når elevane gløtter nysgjerrig nedi tønna  rynker dei på nesa. Eller rygger fleire steg bakover. Kva i all verda er detta?! Jo – detta skal bli edle dråper. Detta er nemleg trantønna!

Slik starta vi
Sidan i vår har vi samla lever i tønna, som Søre Bjørnsund Museum har skaffa oss. Lever av torsk, lyr, sei, hyse og lange, ja til og med av pigghå! Etter havfisketuren lærer elevane å sløye fangsten, og ta ut levera. Litt grisete er det å ta den ut av fiskemaga, og rive den laus frå dei andre innvollane. Men litt spennande er det også. So går levera i tønna, og resten går til måsen. Vi fylte opp nesten heile tønna før vi sendte den på sommarferie på museet på Søre, der dei ønska seg autentiske luktar til sommargjestene. I sommarvarmen blei det varmgang i tønna, og fiskeolje skilte seg ut. Vi hadde laga tran!

Tran i gamledagar
I gamledagar vart fiskeolje brukt til belysning, og vart difor kalla for lyse. Ein hadde lyse oppi tranlampa, og tente på ei veke. Det lyser akkurat som eit stearinlys, men osar litt meir. Den første gatebelysninga i byer som Københamn og Amsterdam var lykter som blei fyrt med tran! Også dei fyrste fyra som blei bygt langs kysten kunne vera fyrt med tran. Men tran blei brukt til so mykje meir! Ein kunne smøre båtane med tran, og skinnhyra for å impregnere den. Vidare kunne ein blande fargepigment i den og lage måling. Mange hus og naust på Bjørnsund var nok måla med tranmåling. Og vi veit at gamle kyrkja i Bud blei måla i 1707 med måling av tran og fargepigment. Sist, men ikkje minst, vart trana brukt som medisintran for både folk og fe, og i kosthaldet, t.d. som steikefeitt. Feitt var kostbar før, og ofte mangelvare. Og tran var slettes ikkje billig. Norge tente gode pengar på å eksportere den, og i 1860-åra eksporterte vi (i verdi) meir tran enn tørrfisk!

Vi tenner i tranlampa
Om det var artig å lage tran, er det enda meir artig å kunne ta den i bruk! Vi har fått låne ei tranlampe på Romsdalsmuseet. Og denne veka var alt klart for å tenne den for fyrste gong, på kanskje hundre år! Tranlampa ser ut som ein svart, avlang jernskål, med krok til å henge den opp og pigg til å kunne kile den fast i ein vegg.  Vi valte å hengte den opp, over eit bord  på Ystebryggja. På bordet står trantønna og ei flaske bjørnsundtran. So var det å helle litt tran i skåla, og legge i ei veke. Elevane satt som tente lys. Vi slo av lyset (det elektriske!) og tente på.. joda det blei ei flamme! Akkurat som eit stearinlys, eller kanskje litt mindre. Tenk at det sat i detta lyset, kanskje for å bøte garn, lese i bibelen, eller gjere lekser utpå kvelden..

Neste prosjekt
Vi veit ikkje kor lenge tranlampene har vore i bruk på Bjørnsund, men vi veit at det var vanleg at det stod ei trantønne i «kvar naust». Vidare var det tranbrenneri både på Søre, Nøre og Hammerøya. Ein brente også «bruntran»; da koka ein «graksa», det som var att av levermasse etter den første, blanke trana var tatt ut. Graksa kunne også brukast til å smøre båtlunnene med, eller gå til dyrefor. Ingenting vart kasta! Om nokon veit meir om tranproduksjon her på Bjørnsund, eller bruken av tran er vi  interessert i å få høyre om det! Vårt neste prosjekt blir å lage tranmåling, so det er vi spesielt interessert i å høyre om!

Posted by Lisanne de Blecourt in Aktuelt

Magnus er tilbake som lærar

Etter Harald gjekk av med pensjon har vi fått ein ny lærar på Bjørnsund! Han heiter Magnus, er marinbiolog og driver med dykking i fritida. Da dykker han gjerne på gamle vrak som Rokta, og plukker med seg sjøanemoner, nakensnegler, sjøstjerner og anna spennandes frå havbunnen (som vi kan ha i akvariet!). Han er også styrer for Søre Bjørnsund museum, so han kan masse om gamle ting og bjørnsundhistoria. Magnus har jobba her i mange år før, han har berre hatt ei pause på åtte år. Vi er kjempeglade for å ha fått Magnus på laget!

Posted by Lisanne de Blecourt in Aktuelt

Blåtur og avskjed med Harald

Rett før sommarferien tok vi avskjed med han Harald som no har gått av med pensjon! «Det har vore sju fete år» som han sjølv seier. Harald har jobba her både som vaktmeister, lærar, og so har han dreve sommerkafeen. Harald kan alt! Vi kjem til å sakne han, hans tørre vitser og gode humør! Vi lurer også på kven no skal ete opp alle matrestane her på huset, kven som skal passe på strømforbruket og ta seg av tette sluker!
 
På hans siste arbeidsdag fór vi på Blåtur til Ona, der det vanka reker og trekkspel på kaia. På kvelden var det avskjedsmiddag på leirskulebryggja. Vi ønsker Harald lukke til med pensjonstilveret og håpar han vil stikke innom hjå oss på Bjørnsund av og til!
 
Kva Harald kjem til å bruke all fritid på? «Kjøre motorsykkel, bruke seilbåten meir, plukke bær, og kløyve ved!»
 
Posted by Lisanne de Blecourt in Aktuelt

Vi skal lage tran!

Når vi sløyer fisk tar vi ut innvollene, blant anna levera. Måsen pleier å sitte klar for å få seg ei godbete når vi hiv ho på sjøen. Frå no av blir det andre boller! Vi skal legge ho på ei tønne og laga tran!

Rett attmed leirskulen ligg «tranbua», her stod det visst tønner på rekke og rad – fulle med lever. Etterkvart som ho rotna flaut olja opp. Olja kalla dei for «lyse», for ho vart brukt som brensel i tranlamper. Ho vart også brukt til såpekoking, til å lage tranmåling, til å smøre båtlunnene med og mykje meir! Det som var igjen av levermasse sokk ned i tønna og vart kalla for «grakse». Grakse kunne dei nytte som dyrefor.

Vi har fått oss ei fin tønne frå Søre Bjørnsund Museum, som vi har begynt å fylle opp i. Vi reknar med at so snart det blir litt varme i lufta, vil det bli gjæring nedi tønna – og da vert det garantert «godlukt»! Og- vonleg – tran!

Til sommaren sender vi tønna på utplassering til museet på Søre, for dei ønskjer seg autentiske lukter i samlinga si. So for alle som skal feriere på Bjørnsund: Kom og lukt!

 

Posted by Lisanne de Blecourt in Aktuelt

Nytt akvarium på Instebryggja

Det gamle akvariet vårt er pensjonert, og vi har fått nytt! Det nye har glasveggar heile vegen rundt, og kokken vår har satt fram nokre bekvemme stolar. Elevane likar å benke seg rundt her, og følgje med på det som rører seg, – akkurat som på Sakte-TV!

Posted by Lisanne de Blecourt in Aktuelt

Ny kollega!

Vi har fått ein ny kollega! Han heiter Sindre, og har fått den allsidige jobben som maskinist / vaktmeister / lærar. Sindre har kystkultur i blodet, er glad i både hav og fisk og ungar, og finn gjerne på noko sprell! I «fritida» driv han pub på Ona og er i tillegg profesjonell strandryddar. Med andre ord; rett mann på rett plass!

Posted by Lisanne de Blecourt in Aktuelt

Erling Hustad utnemnt som æresmedlem i Norsk Leirskoleforening

Under årets leirskulekurs på Klokkerholmen (som var før jul!) blei vår eige Erling Hustad tildelt utmerkinga «Æresmedlem av Norsk Leirskuleforening» for sin mangeårige leirskuleinnsats. Vi gratulerer so mykje!!

Erling jobbar ikkje lenger her no, men han har vore både lærar og rektor på Bjørnsund i ein mannsalder! Han satt også heile 14 år i styret til Norsk Leirskoleforening, og jobba mellom anna for at leirskuleopphald skulle bli lovfesta for grunnskuleelevar, og slik blei det til slutt.

Leirskuleforeninga skriv om det nybakte æresmedlemet på heimesida si:

«Erling Hustad har stått sentralt i oppbyggingen av leirskolen på det lille øysamfunnet Bjørnsund i havgapet utenfor Molde.  Han stod bak en storstilt restaurering og oppbygging av leirskoleanlegget på bryggekanten på Nordre Bjørnsund, og internatet lenger inn på land, og sikret med det drift og aktivitet på det nedlagte fiskeværet.»

Resten kan du lese her.

 
Posted by Lisanne de Blecourt in Aktuelt

Ny vaktmeister på huset!

I haust har vi fått oss ny vaktmeister på huset! Han heiter Ronny, er skikkeleg handyman og elskar alt som har med motor, olje og diesel å gjere!

I haust har han lagt si sjel i å fikse opp «Breiflabben», ein av leirskulen sine båtar, som det var mykje å gjera på. Som å reinske dieseltankar, installere navigasjonsutstyr og fikse hydraulikken på krana.

No er Breiflabben brukande til mellom anna transport av søppeldunkar og ikkje minst pallevis av matvarer!

Ronny er vidare lidenskapeleg opptatt av motorkross, og hummarfangst. Eller eventuelt krabber da, om det ikkje er hummarsesong. Ronny var ikkje sein med å melde sin interesse for krabbeakademiet her på leirskulen, so no det Ronny som er krabbesjefen på huset og styrar krabbesjået kvar onsdagskveld. Det kan rapporterast om god stemning og mykje latter her, kva som er so morosamt med krabber (eller Ronny?) får ein vite om ein kjem på krabbeakademiet!

               

Posted by Lisanne de Blecourt in Aktuelt

Strandrydding på Hammerøya

Ivrige elevar rydda plast i fjæra med liv og lyst!

Ein ivrig ryddegjeng! Det er gøy og viktig å rydde fjæra for plast og anna søppel, synes elevane.

I anledning den nasjonale strandryddeveka har vi rydda ei strand på Hammarøya! Kvar torsdag har vi opplegget «Livet i fjæra» der elevane lærer om tang og tære, og drar på leiting med bøtter og håvar for å finne dyr som lever i fjæresonen. Denne torsdagen hadde vi også med søppelsekkar og hanskar.

Elevane fann utruleg mykje søppel, mykje meir enn venta! Særleg mykje var det å finne innunder dei store steinane ved moloen. Det meste var tau og garnrestar frå fiskerinæringa. Men også flasker, korkar, plastdunkar og isopor. Nokre elevar gav verkeleg alt og jobba godt ilag for å dra fram vasar med tau og fylle opp i sekkar. Til saman vart det ca 80 -100 kg søppel!

Alle var godt nøgde med resultatet, og det kjennest godt å kunne delta i kampen mot marin forsøpling!

Mykje tauverk og garnrestar      Elevane drog frem masse tau frå innunder steinane      Det vart samarbeida godt!     Nokon leitar etter dyr medan andre leitar etter plast.    Vi tar med oss 8 fulle søppelsekkar i båten.

Posted by Lisanne de Blecourt in Aktuelt

Vi renser ærfugldun

Elevane har dei siste vekene fått prøve seg på å rense ærfugldun! Vi brukar ei dunharpe: ei ramme med fiskesene spent på. Når ein dreg ei pinne fram og tilbake over harpa vil rusk og rask drysse ned. Til slutt sit ein att med ein dott herleg og mjuk ærfugldun! Denne duna er noko av det varmaste og lettaste som finnes, mykje varmare enn til dømes gåsedun.

Elevar prøver seg på rensing av dun. Det er masse arbeid!
Duna av ærfuglen er noko av det varmaste og mjukaste som finnes!

Det som skil ærfugldun frå anna dun er at den har små mothaker, slik at fjonene hektar seg inn i kvarandre. Til ei dyne av ærfugldun treng ein dun frå 60 – 70 reir. Å rense 1 kg dun kan ta fleire veker, so ei dyne av ærfugldun er nok eksklusive sakar! Det seies at kongen og dronninga har slike dyner..

Før i tida var det vanleg at folk langs kysten sette opp små hus til ærfuglen. Når ea satt seg på reir i eit slikt hus, var det lettare for ho å forsvare seg mot eggrøvarar som svartbak, kråke og mink. Folk gjekk gjerne runder langs husa for å passe på at ea hadde det bra. Som takk for hjelpa kunne dei plukke duna som låg att i husa når egga hadde klekt og ungane hadde kome på sjøen. På Bjørnsund og holmene rundt omkring står det i dag fleire slike ærfuglhus.

Vi veit ikkje om folk på Bjørnsund dreiv å sanka dun, men det har nok vore vanleg mange stader langs kysten. Vikingane sanka alt dun, ein har mellom anna gjort funn av ærfugldun i osebergskipet! Dun var ei fin ekstra inntektskilde, den var for kostbar å bruke sjølv! Tradisjonen med å sanke dun har holdt seg lengst nordpå, og på Helgelandskysten finnes det framleis øyer og holmer der ein driv og sankar dun, sokalla «dunvær». 

Continue reading →
Posted by Lisanne de Blecourt in Aktuelt